درس یازدهم: جایگاه یادگیری مهارتهای ترتیلخوانی

نكته دوم را در قالب این سؤال مطرح می كنیم كه «آیا فراگیری مهارت های مورد بحث باید پیش از آغاز حفظ باشد، یا همزمان با كار حفظ یا پس از آن؟» هر سه وضعیت مورد اشاره در سؤال، ممكن و جایز است و هر كدام هم نمونه های متعدد و موفقی داشته است، اما مسلم است كه بهترین وضعیت همان وضعیت اول است؛ به این معنا كه فرد با تسلط نسبی بر مهارت های مورد بحث به حفظ بپردازد. طبیعی است كه در این صورت تا پایان فرآیند حفظ، این مهارت ها را هم تا حد بالایی تقویت خواهد كرد. اما افرادی كه آشنایی چندانی با تجوید و صوت و لحن ندارند و یا علاقمند به فراگیری آنها نیستند، ولی مشتاق حفظ قرآنند چه كنند؟ آیا آغاز حفظ را به بعد از یادگیری این مهارت ها موكول كنند؟ و یا به دلیل بی علاقگی به تجوید و صوت و لحن از حفظ قرآن منصرف شوند؟ پاسخ ما به این سؤال منفی است. عده ای كه مشتاق حفظ قرآنند اما تجوید و صوت و لحن نمی دانند هم می توانند به حفظ قرآن مشغول شوند، اما باید در حاشیه حفظ آیات و استحكام محفوظات، به تدریج به فراگیری این مهارت ها نیز اقدام نمایند و یا چنانچه قبلاً گفتیم، این کار را به بعد از حفظ کل قرآن یا بخش قابل توجهی از آن واگذار کنند. همچنین كسانی كه به دلایل گوناگون علاقه یا فرصت فراگیری این فنون را ندارند اما حفظ قرآن را دوست دارند، به حفظ قرآن مشغول شوند و خود را از این نعمت محروم ننمایند. چه بسا با گذشت زمان علاقه به یادگیری تجوید و مهارتهای دیگر در آنها به وجود آید و در كنار كار حفظ به این امور هم بپردازند. سؤال دیگری كه ممكن است در اینجا مطرح شود این كه: «آیا اجرای قواعد تجویدی بر قسمتهایی كه شخص بدون تسلط به تجوید آنها را حفظ نموده ممكن است؟» در پاسخ می گوییم: بله، ممكن است؛ هرچند انجام این كار می تواند برای برخی افراد با كمی سختی همراه باشد، اما با چند بار مرور و تمركز بیشتر بر این مقاطع، پس از مدتی به راحتی می توان آنها را نیز همراه با تجوید صحیح تلاوت کرد.

حفظ ترجمه آیات، شماره آیات، شماره صفحات و ...

آیا در كنار حفظ متن آیات قرآن، حفظ ترجمه، شماره آیات، شماره صفحات، شماره سطرها و ... هم ضرورتی دارد؟ پاسخ این سؤال منفی است. چنانچه قبلاً هم گفته ایم، در حفظ قرآن تنها باید حفظ متن آیات مد نظر باشد و فراگیری هر چیزی غیر از آن ضرورتی ندارد؛ چرا كه ممكن است به اصل كار حفظ (یعنی تسلط بر آیات) آسیب وارد كند. اما اگر حافظی تشخیص دهد كه حفظ مواردی مثل ترجمه،[1] شماره آیات و ... ضرری متوجه اصل كار او نمی كند، می تواند پس از مشورت با معلم حفظ خود یا یکی از اساتید حفظ، به حفظ این موارد نیز اقدام نماید. البته باید توجه داشت که همه این موارد در یک درجه از اهمیت و فایده قرار ندارند. می توان ترتیب آنها را از نظر میزان فایده و اثرگذاری در حفظ قرآن چنین برشمرد: 1ـ حفظ شماره آیات 2ـ حفظ ترجمه آیات 3ـ حفظ شماره صفحات و سایر موارد نیز در رتبه های بعدی قرار می گیرد. برای مثال حفظ شماره آیات به حافظ کمک می کند تا توالی و تسلسل آیات را فراموش نکند و این نكته به ویژه برای حافظان مبتدی كه معمولاً توالی آیات را فراموش می كنند بسیار مفید و راهگشاست. [2] فایده دیگر این کار در برخورد با آیات مشابه است و از بر داشتن شماره آیات مشابه، مانع از تداخل آنها با یکدیگر شده و مرور آنها را آسان تر می کند. همچنین تسلط به شماره آیات برای حافظان علاقمند به مطالعات قرآنی بسیار مفید و كمك كننده است. به همین ترتیب، حفظ ترجمه آیات می تواند به یافتن ارتباطات معنایی و در نتیجه سهولت حفظ و سپس مرور آیات کمک کند.

در اینجا و به تناسب بحث، به دو روش عمومی و پركاربرد برای حفظ شماره آیات اشاره می كنیم:

1ـ تكرار شماره آیه در پایان آن در هر بار تكرار آیه، به صورت لفظی یا مرور در ذهن. در این روش فرض بر این است که شماره آیه نیز جزئی از آیه است و لذا در هر بار مرور، شماره آیه نیز تکرار و به تدریج در همانند متن آیه در ذهن تثبیت می شود.

2ـ حفظ شماره های رُند (مثل 5، 10، 15 و ....) و تشخیص مابقی شماره ها با كمك گرفتن از آنها.